“Uhdesinde ne demek?” sorusuna Bursa’dan bakınca
Bursa’da sıradan bir iş gününde, öğle arası kahvemi alıp ofis masasının köşesine oturduğumda bazen e-posta diline takılıp kalıyorum. Özellikle resmi yazışmalarda geçen bazı kelimeler var ki, ilk okuduğumda insanı kısa süreli bir duraksatıyor. “Uhdesinde” de onlardan biri.
İlk duyduğumda ben de senin gibi hissetmiştim: “Bu tam olarak ne demek?” Hani İngilizce’de karşılığı var gibi ama birebir oturmuyor. Türkçenin içinde biraz eski, biraz resmî, biraz da ağır duran kelimelerden biri.
Ve işin ilginci, sadece Türkiye’de değil, farklı ülkelerde de benzer kavramların nasıl kullanıldığına bakınca insan daha geniş bir çerçeve görüyor.
Uhdesinde ne demek? Günlük dile en yakın karşılığı
En basit haliyle söyleyeyim: “Uhdesinde” bir işin, görevin ya da sorumluluğun bir kişinin üzerinde olduğunu anlatır.
Yani:
Bir iş onun uhdesindeyse, o işi o yürütüyordur
Sorumluluk onun üzerindedir
Yetki ya da görev ona verilmiştir
Ama mesele sadece kelime anlamı değil. Bu kelime özellikle resmi yazışmalarda, hukuki metinlerde ve kamu dilinde kullanıldığı için biraz “ağırlıklı” bir hissi var.
Mesela Bursa’daki bir belediye yazışmasında şöyle bir cümle görebilirsin:
“Projenin yürütülmesi ilgili müdürlüğün uhdesindedir.”
Burada aslında denmek istenen şu: “Bu işi ilgili müdürlük yapıyor.”
Ama Türkçede bazen böyle daha resmî, daha eski kökenli kelimeler tercih ediliyor.
Türkiye’de “uhdesinde” kullanımının arka planı
Türkiye’de bu kelimeyi en çok kamu kurumlarında, ihale süreçlerinde, hukuk metinlerinde ve resmi raporlarda görürüz. Çünkü Türkçe bürokratik dil, Osmanlıca kökenli kelimeleri hâlâ yoğun şekilde taşır.
“Uhde” kelimesi de Arapça kökenli. Yükümlülük, sorumluluk anlamına geliyor. “Uhdesinde” ise “onun sorumluluğunda” demek.
Bursa’da iş hayatında bunu sık sık görmeye başladım. Özellikle proje yönetimi tarafında çalışan biri olarak, bazen Excel tablolarında bile karşıma çıkıyor. Bir sütunda şöyle yazıyor:
“Sorumlu kişi: X”
“Uhdesinde: X”
İkisi aynı şeyi söylüyor ama biri daha günlük, diğeri daha resmî.
Burada ilginç olan şey şu: Türkçede hâlâ iki farklı dil katmanı birlikte yaşıyor gibi. Biri günlük konuşma dili, diğeri kurum dili.
Günlük hayatta neden “uhdesinde” demiyoruz?
Arkadaş ortamında hiç kimse şöyle bir cümle kurmaz:
“Bu iş benim uhdemde.”
Onun yerine:
“Bu iş bende”
“Ben hallediyorum”
“Benim sorumluluğumda”
deriz.
Çünkü dil, sosyal ortama göre şekilleniyor. İşte burada kelimenin “resmîlik seviyesi” devreye giriyor.
Bursa’da ofiste bunu çok net hissediyorum. Slack mesajlarında ya da Teams konuşmalarında kimse ağır kelimeler kullanmıyor. Ama aynı dokümanı resmi kuruma gönderirken bir anda dil değişiyor.
Bu da aslında Türkiye’deki dilin çift katmanlı yapısını gösteriyor.
Dünyadan benzer kavramlar: İngilizce ve diğer diller
Biraz da global taraftan bakalım. Çünkü ben bu kelimeyi anlamaya çalışırken en çok şunu düşündüm: “Bunun İngilizce’deki karşılığı ne?”
En yakın ifadeler şunlar:
“under his/her responsibility”
“assigned to”
“in charge of”
Ama dikkat edersen, İngilizce’de “uhdesinde” gibi tek bir kelime yok. Daha çok kelime gruplarıyla anlatılıyor.
Örneğin bir proje dokümanında şöyle yazar:
“This task is under the responsibility of the finance department.”
Almanca’da ise benzer bir yapı “in der Verantwortung von” şeklinde geçer.
Fransızca’da “sous la responsabilité de” kullanılır.
Yani aslında dünya dillerinde bu kavram var ama Türkçe’deki gibi tek kelimeyle bu kadar yoğun bir anlam yüklenmiyor.
Bu da Türkçenin ilginç taraflarından biri: bazı kavramları tek kelimeyle yoğunlaştırabiliyor.
İş hayatında “uhdesinde” kelimesinin etkisi
Bursa’da çalışırken fark ettiğim şeylerden biri şu: bu kelime sadece bir anlam taşımıyor, aynı zamanda bir “hiyerarşi hissi” de veriyor.
Bir dokümanda “uhdesindedir” yazıyorsa, orada bir yetki devri var demektir.
Ama aynı zamanda biraz da şunu hissettirir:
“Bu iş resmî olarak sana verilmiş, artık senin sorumluluğunda.”
Bu yüzden bazı insanlar bu kelimeyi biraz mesafeli bulur.
Ben mesela ilk zamanlar bu kelimeyi görünce “bana yük bindiriliyor” gibi hissederdim. Sonra işin doğasını anlayınca bunun sadece bir tanımlama olduğunu fark ettim.
Türkiye’de bürokratik dil ve kelimenin ağırlığı
Türkiye’de resmi dil genelde sadeleşmeye çalışsa da bazı kelimeler kolay kolay kaybolmuyor. “Uhdesinde” bunlardan biri.
Çünkü:
Hukuk metinlerinde yerleşmiş
Kurumsal yazışmalarda standart
Yanlış anlaşılmayı azaltıyor
Ama günlük hayata indiğinde ağırlaşıyor.
Bursa’da bir arkadaşım bu kelimeyi duyunca şöyle demişti:
“Bu kelimeyi duyunca sanki devlet bana bakıyor gibi hissediyorum.”
Aslında biraz abartılı ama bu hissin oluşması bile kelimenin ne kadar resmî olduğunu gösteriyor.
Farklı kültürlerde sorumluluk algısı
Biraz da kültürel açıdan bakmak ilginç oluyor.
Türkiye’de sorumluluk genelde “kişiye bağlanarak” ifade ediliyor. Yani bir şey birinin uhdesindeyse, o kişi artık doğrudan sorumlu.
Ama örneğin Japonya’da sorumluluk daha kolektif anlatılıyor. Tek bir kişiden ziyade ekip vurgusu var.
Amerikan iş kültüründe ise “ownership” kelimesi öne çıkıyor. Yani “sahiplenme” hissi.
Bu açıdan bakınca “uhdesinde” kelimesi aslında biraz daha bireysel ve net bir sorumluluk tanımı yapıyor.
Günlük hayatta daha anlaşılır hale getirmek
Ben kendi aramda bu kelimeyi artık şöyle çözüyorum:
“Uhdesinde” = “Bu iş onun üstünde”
“Uhdesine verilmek” = “Bu iş ona devredilmek”
“Uhdesinden çıkmak” = “Artık onun sorumluluğu olmamak”
Bu şekilde düşündüğünde kelime aslında korkutucu değil, oldukça net.
Ama yine de günlük dilde yerini sade ifadeler alıyor.
Bursa’da iş hayatından küçük bir sahne
Geçen hafta ofiste bir proje toplantısındaydık. Sunumun bir yerinde şöyle bir ifade geçti:
“Risk yönetimi departmanının uhdesindedir.”
Toplantıdan sonra biri döndü ve dedi ki:
“Bunu niye direkt ‘sorumlu risk yönetimi’ demiyoruz?”
Herkes güldü ama aslında haklıydı.
Çünkü iletişim ne kadar sade olursa, o kadar hızlı anlaşılıyor.
Ama yine de bazı kelimeler sistemin içinde kalıyor. Belki de düzeni koruyan şeylerden biri bu.
Sonuç gibi değil ama bir düşünce
Önerdiğimiz İçerik: Turkcell'de kapanan kontörlü hattı açtırma ücreti ne kadar ?
“Uhdesinde ne demek?” sorusu aslında sadece bir kelimeyi çözmek değil. Aynı zamanda dilin nasıl katmanlı çalıştığını görmek demek.
Türkiye’de bu kelime bir resmiyet taşıyor, bir sorumluluk çizgisi çiziyor. Dünyada ise aynı fikir farklı cümlelerle anlatılıyor.
Bursa’da ofisten çıkıp akşam trafiğine karışırken bazen düşünüyorum: dil sadece iletişim aracı değil, aynı zamanda düşünme biçimi.
Ve bazı kelimeler, fark etmeden hayatımızdaki sorumlulukları bile tanımlıyor.
“Uhdesinde ne demek” hakkındaki meraklarınızı giderebildiysek ne mutlu bize. Ekotasarim ailesi olarak her zaman yanınızdayız!