Allahu La İlâhe Illâ Hüvel Hayyül Kayyûm: Tarihsel Bir Perspektif
Geçmişi anlamak, sadece geçmişi öğrenmek değil, aynı zamanda bugünü ve geleceği anlamak için bir yol haritası oluşturmaktır. Her dönemeç, her toplumsal dönüşüm, insanlık tarihine dokunan bir iz bırakır; bu izler ise yalnızca dönemin özelliklerini değil, aynı zamanda insan ruhunun, inançlarının ve değerlerinin nasıl şekillendiğini de gösterir. “Allahu la ilâhe illâ hüvel hayyül kayyûm” ifadesi, İslam inancında derin anlamlar taşır ve tarihsel olarak ele alındığında, sadece dini bir ifade olmaktan çok, hem teolojik hem de toplumsal bir gücün yansımasıdır. Bu yazıda, bu ifadenin tarihsel gelişimi, toplumsal anlamı ve İslam dünyasındaki kırılma noktaları üzerinden bir analiz yapacağız.
İslam’ın İlk Yüzyılları: Varlık ve Egemenlik Anlayışının Temelleri
“Allahu la ilâhe illâ hüvel hayyül kayyûm” ifadesi, Arapça bir kelime dizisi olup, Türkçeye “Allah, O’ndan başka ilah yoktur, O, diri ve her şeyin düzenini sağlayan hayat kaynağıdır” şeklinde çevrilebilir. Bu ifade, İslam’ın temel inançlarından olan tevhid (birlik) ilkesini yansıtan bir ayettir ve Bakara Suresi’nin 255. ayetinde yer alır. İslam’ın erken dönemlerinde, bu ifadeyle vurgulanan güç ve egemenlik anlayışı, sadece bir teolojik ifade değil, aynı zamanda toplumsal düzenin ve devletin nasıl şekilleneceğine dair bir işaretti.
İslam’ın doğuşu sırasında, Arabistan yarımadası çok tanrılı inançlarla şekillenmişti. Bu dönemde, Arap kabilelerinin egemenlik anlayışları ve tanrı tasavvurları, toplumsal yapıyı belirliyordu. Ancak, İslam’ın getirdiği tevhid anlayışı, “la ilâhe illâ Allah” ifadesiyle, bir tek ilah fikrini yücelten bir dinî anlayışa işaret ediyordu. İslam’ın erken tarihindeki en büyük kırılma noktası, Mekke’nin fethedilmesiyle birlikte, bu tevhid inancının Arap toplumunda kalıcı hale gelmesiydi.
İslam’ın ilk yıllarında, bu ifadenin toplumsal anlamı sadece bir teolojik inanç değil, aynı zamanda kabileler arası güç ilişkilerinin de yeniden şekillenmesiydi. İslam’a geçişle birlikte, tek bir ilah anlayışı, Arap toplumu içinde yeni bir egemenlik algısının doğmasına yol açtı. Bu bağlamda, “Allahu la ilâhe illâ hüvel hayyül kayyûm” ifadesi, sadece bir dini vecize olmanın ötesinde, toplumsal yeniden yapılanmanın temellerini atıyordu.
Abbâsîler ve İlâhî Gücün İfade Bulduğu Dönem
Abbâsîler dönemi, İslam’ın altın çağlarından biri olarak kabul edilir. Bu dönemde, “Allahu la ilâhe illâ hüvel hayyül kayyûm” gibi ifadeler sadece dini bir metin olarak değil, aynı zamanda yöneticilerin egemenliklerini meşrulaştıran bir araç olarak kullanılmaya başlandı. Abbâsî halifeleri, kendilerini Allah’ın yeryüzündeki vekilleri olarak gördüler ve bu anlayışı hem devlet yapısına hem de toplumsal hayata yansıttılar.
Abbâsîler döneminde İslam dünyasında büyük bir kültürel ve bilimsel atılım yaşandı. Ancak, aynı zamanda siyasal bir hegemonya kurma çabası da bu dönemde belirgindi. Halife, Allah’ın yeryüzündeki gölgesi olarak kabul ediliyordu ve bu durum, halkın devlete karşı olan sadakatini pekiştiriyordu. Bu anlayışla birlikte, “Allahu la ilâhe illâ hüvel hayyül kayyûm” gibi ifadeler, sadece bireysel inançların bir yansıması olmakla kalmayıp, aynı zamanda halifelerin mutlak egemenliğini simgeleyen bir söylem haline geldi.
Halifelerin “Allah’ın hükümetinin” temsilcisi olarak görülmesi, İslam toplumu için belirleyici bir ideolojik yapı oluşturdu. Halifeler, kendilerini “kayyum” (düzen sağlayıcı) olarak tanımlarken, bu kavram üzerinden toplumda otoritenin nasıl işlemesi gerektiğine dair bir anlayış geliştirdiler. Bu dönemde, devletin egemenliğiyle dini değerlerin iç içe geçmesi, hem İslam toplumu içinde hem de dışarıda pek çok siyasi tartışmayı tetikledi.
Osmanlı İmparatorluğu ve İlahi Gücün Kurumsallaşması
Osmanlı İmparatorluğu, “Allahu la ilâhe illâ hüvel hayyül kayyûm” ifadesini, saltanatlarının dini meşruiyetini sağlamak ve halkı birleştirmek amacıyla kullandı. Osmanlılar, halifeliği devralarak, İslam dünyasında “Allah’ın yeryüzündeki gölgesi” olduklarını savundular. Bu iddia, hem dini hem de siyasi otoritelerinin meşruiyetini pekiştiren bir araçtı.
Osmanlı İmparatorluğu’nun kuruluşuyla birlikte, devletin egemenliği, Allah’ın iradesine dayandırıldı. Sultanlar, Allah’ın vekili olarak kabul edildiler ve bu, sadece dini değil, aynı zamanda politik bir meşruiyet kaynağıydı. Bu kurumsal yapı, aynı zamanda Osmanlı Devleti’nin toplumsal düzeni nasıl inşa ettiğini ve güç ilişkilerini nasıl şekillendirdiğini gösteriyor. İmparatorluğun geniş sınırları içinde, farklı milletler ve dinler bir arada yaşamış olsa da, devletin otoritesi İslam inancı üzerinden pekiştirilmişti.
Osmanlı döneminde, bu tür dini ifadeler ve kavramlar, toplumun devletle olan ilişkisini şekillendiren en önemli faktörlerden biri oldu. Sultanların adaletini ve egemenliğini, Allah’ın kudretiyle ilişkilendirmeleri, toplumda devletin gücünü meşrulaştırma noktasında önemli bir rol oynadı.
Modern Dönem: Dini Gücün Sorgulanması ve Toplumsal Değişim
Modern dönemde, özellikle 19. yüzyılın sonlarına doğru, dünya genelinde meydana gelen toplumsal değişimler ve siyasal devrimler, dini otoritelerin sorgulanmasına yol açtı. Batı’da Rönesans ve Aydınlanma, Doğu’da ise özellikle Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerinde görülen reform hareketleri, dini gücün siyasetteki yerini sorgulamaya başladı. Bu dönemde, “Allahu la ilâhe illâ hüvel hayyül kayyûm” gibi ifadeler, yalnızca dini bir anlam taşımanın ötesine geçerek, toplumsal düzene etki eden bir siyasi söylem haline geldi.
Özellikle Cumhuriyet rejimlerinin kurulmasıyla birlikte, dini ifadelerin devlet işlerinden ayrılması gerektiği savunulmaya başlandı. Bu, İslam dünyasında “meşruiyet” ve “katılım” kavramları üzerine yeni bir tartışma başlattı. Modernleşme süreciyle birlikte, devletin egemenliği ve halkın katılımı arasındaki ilişki yeniden şekillenmeye başladı. Bu dönüşüm, “Allahu la ilâhe illâ hüvel hayyül kayyûm” ifadesinin toplumdaki yerini ve anlamını da değiştirdi.
Sonuç: Geçmişin Işığında Bugün
Geçmişin derinliklerine indiğimizde, “Allahu la ilâhe illâ hüvel hayyül kayyûm” ifadesinin sadece bir dini inanç olmadığını, aynı zamanda toplumsal ve siyasal düzenin şekillendirilmesinde önemli bir araç olarak kullanıldığını görebiliriz. Geçmişin siyasal yapıları, bu ifadenin etrafında dönen güç ilişkilerinin ve ideolojik dönüşümlerin nasıl işlediğine dair ipuçları sunar. Bu, aynı zamanda günümüz dünyasında da geçerli bir sorudur: Bugün, “meşruiyet” ve “katılım” kavramları ne kadar dini referanslara dayanıyor? Modern toplumlarda, bu tür dini ifadeler toplumsal düzene nasıl etki ediyor?
Tarihsel bir bakış açısıyla, Allah’ın birliğini ifade eden bu söz, sadece bir inanç meselesi değil, aynı zamanda toplumsal yapıları inşa eden, onları şekillendiren ve aynı zamanda sorgulayan bir söylem olmuştur.